Reduta Ordona i Śmierć Pułkownika – analiza wierszy Mickiewicza

Reduta Ordona i Śmierć Pułkownika to dwa patriotyczne wiersze Adama Mickiewicza z 1832 roku — oba poświęcone bohaterom powstania listopadowego (1830–1831). Pokazują dwa wzorce poświęcenia: dramatyczny wybuch reduty i elegijną śmierć kobiety-oficera. Zanim zaczniesz je analizować, musisz wiedzieć jedno: Ordon w rzeczywistości przeżył — Mickiewicz stworzył legendę, nie kronikę.

Kontekst historyczny: powstanie listopadowe

Oba wiersze powstały w 1832 roku, po upadku powstania listopadowego (1830–1831) — zbrojnego zrywu Polaków przeciwko carskiej Rosji. Śmierć Pułkownika Mickiewicz napisał w Dreźnie, a Reduta Ordona — w Choryni k. Kościana (pierwsza redakcja, styczeń 1832), z ostateczną wersją ukończoną w Dreźnie przed czerwcem 1832 roku. Oba wiersze opublikowano w Paryżu w 1833 roku.

Mickiewicz przebywał na emigracji i nie brał udziału w powstaniu. Pisał o jego bohaterach, by zachować ich pamięć i podtrzymać ducha rodaków rozproszonych po Europie.

Ważne: Na E8 często pojawia się pytanie o kontekst historyczny wierszy Mickiewicza. Powstanie listopadowe rozpoczęło się w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku, a zakończyło klęską jesienią 1831 roku.

Reduta Ordona — analiza i interpretacja

O czym jest wiersz?

Reduta Ordona. Opowiadanie adiutanta to poemat o charakterze opisowo-refleksyjnym — utwór łączący cechy poezji batalistycznej, liryki i epiki. Mickiewicz zastosował tu tzw. lirykę maski: narratorem jest adiutant Stefan Garczyński, naoczny świadek bitwy, który opowiada o obronie reduty podczas rosyjskiego szturmu na Warszawę 6–7 września 1831 roku.

Reduta nr 54 broniła się pod dowództwem mjr. Ignacego Dobrzelewskiego — Ordon był dowódcą artylerii tej reduty. Gdy Rosjanie są już bliscy zdobycia szańca, Ordon wysadza magazyn amunicji — nie daje wrogowi zwycięstwa.

Postać Ordona — legenda kontra historia

Ordon to bohater mitologizowany przez Mickiewicza. W rzeczywistości Konstanty Julian Ordon (1810–1887) przeżył — nie zginął w eksplozji. Po powstaniu wyemigrował i służył w obcych armiach. Swoje życie zakończył samobójstwem (strzał w głowę) 4 maja 1887 roku we Florencji. Prochy sprowadzono do Lwowa i złożono na Cmentarzu Łyczakowskim.

Mickiewicz uśmiercił Ordona w wierszu — stworzył mit heroicznego czynu, nie kronikę historyczną. Sam nie uczestniczył w powstaniu i opierał się na relacji Garczyńskiego; być może naprawdę nie wiedział, że Ordon przeżył.

Środki stylistyczne w Reducie Ordona

Przesłanie Reduty Ordona

Mickiewicz pokazuje, że klęska militarna nie musi być klęską moralną. Ordon nie oddaje reduty — woli śmierć niż hańbę kapitulacji. Według adiutanta, „dzieło zniszczenia w dobrej sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia". To przesłanie dla emigracji: walka o wolność ma sens, nawet jeśli kończy się śmiercią.

Śmierć Pułkownika — analiza i interpretacja

O czym jest wiersz?

Śmierć Pułkownika to liryczny hołd złożony Emilii Plater — polskiej szlachciance, która w czasie powstania listopadowego zebrała własny oddział partyzantów i walczyła jako oficer. Emilia Plater zmarła 23 grudnia 1831 roku, wkrótce po klęsce powstania, wyczerpana i chora. Wiersz jest poetyckim obrazem jej ostatnich chwil.

Utwór napisany jest dziesięciozgłoskowcem — dziesięć sylab w każdym wersie, co nadaje mu melodyjność i wzniosłość.

Postać Emilii Plater

Emilia Plater (ur. 13 czerwca 1806, zm. 23 grudnia 1831) to historyczna postać — jedna z niewielu kobiet, które walczyły jako oficerowie w powstaniu listopadowym. Po przybyciu gen. Dezyderego Chłapowskiego z Warszawy Plater otrzymała stopień kapitana i dowództwo nad I kompanią 25. pułku piechoty liniowej.

Mickiewicz nazywa ją w wierszu „Pułkownikiem" — to tytuł literacki, podnoszący bohaterkę do rangi wodza. W ostatnich chwilach bohaterka żąda przyniesienia munduru i żołnierskiego rynsztunku — chce, jak hetman Czarniecki, pożegnać się ze swoim żołnierskim życiem przed śmiercią. Tożsamość Pułkownika jest ujawniona dopiero w ostatniej zwrotce wiersza — ten efekt zaskoczenia jest jednym z kluczowych zabiegów kompozycyjnych.

Środki stylistyczne w Śmierci Pułkownika

Przesłanie Śmierci Pułkownika

Mickiewicz ukazuje Emilię Plater jako wzór patriotyzmu — kobiety, która nie ogranicza się do roli obserwatorki, ale walczy i oddaje życie za ojczyznę. Jej śmierć jest przedstawiona jako godna i spokojna: spełnienie, nie tragedia. Wiersz miał inspirować rodaków na emigracji, nie przygnębiać.

Porównanie obu wierszy

W TestStudio znajdziesz zestawy pytań do obu tych wierszy — możesz sprawdzić, czy rozumiesz środki stylistyczne i motyw poświęcenia dokładnie tak, jak wymaga tego E8.

Sprawdź się

Zadanie otwarte 1

Na podstawie Reduty Ordona wyjaśnij, jaką postawę wobec walki o wolność przedstawia Mickiewicz. Odnieś się do czynu Ordona i podaj, jakie wartości uosabia ten bohater.

(Spróbuj samodzielnie przed sprawdzeniem odpowiedzi.)

Często zadawane pytania

Dlaczego Ordon nie zginął naprawdę, a Mickiewicz pisze, że zginął?

Mickiewicz tworzył literaturę, nie sprawozdanie historyczne. Jego celem było zbudowanie mitu patriotycznego. Prawdopodobnie sam nie wiedział, że Ordon przeżył — czerpał z relacji Garczyńskiego. Na egzaminie warto wspomnieć tę rozbieżność, jeśli pojawi się pytanie o relację wiersza do faktów historycznych.

Co to jest liryka patriotyczna?

Liryka patriotyczna to rodzaj poezji, której tematem jest miłość do ojczyzny, walka o wolność i upamiętnienie bohaterów narodowych. Oba wiersze Mickiewicza należą do tego nurtu — obok nich warto znać Stepy Akermańskie (liryka krajobrazowo-refleksyjna) i Pana Tadeusza (epopeja).

Czym się różni Reduta Ordona od Śmierci Pułkownika pod względem nastroju?

Reduta Ordona jest dynamiczna i dramatyczna — opisuje bitwę, napięcie, eksplozję, a jej narrację prowadzi adiutant-świadek. Śmierć Pułkownika jest wzniosła i elegijno-spokojna — opisuje śmierć bohaterki w ciszy, z nutą podziwu i żalu. Oba wiersze łączy motyw patriotyzmu, ale różni je nastrój i sposób ukazania poświęcenia.

Podsumowanie

• Oba wiersze — Adam Mickiewicz, 1832; kontekst: powstanie listopadowe (1830–1831). Śmierć Pułkownika powstała w Dreźnie, Reduta Ordona pierwotnie w Choryni k. Kościana (ostateczna redakcja w Dreźnie)
• Reduta Ordona: poemat opisowo-refleksyjny z narracją adiutanta; Ordon wysadza magazyn amunicji; Mickiewicz tworzy mit — Ordon przeżył i zmarł w 1887 r. we Florencji
• Śmierć Pułkownika: elegijny hołd dla Emilii Plater (1806–1831), historycznej kobiety-oficera; tożsamość bohaterki ujawniona w ostatniej zwrotce
• Wspólny temat: patriotyzm, poświęcenie dla ojczyzny, honor ponad życie
• Na E8: podaj kontekst historyczny, gatunek, środki stylistyczne i przesłanie