Strona czynna i bierna czasownika – jak zamieniać?

Strona czynna i bierna to dwie formy czasownika, które różnią się tym, kto wykonuje czynność. W stronie czynnej podmiot działa („Mama gotuje rosół"), a w biernej — jest obiektem czynności („Rosół jest gotowany przez mamę"). Zamiana jednej na drugą to typowe zadanie na egzaminie ósmoklasisty, a schemat jest zawsze taki sam.

Strona czynna i bierna – definicje

Strona czynna oznacza, że podmiot jest wykonawcą czynności, a orzeczenie to osobowa forma czasownika — np. naklejam, piekę, wycieracie.

Strona bierna wskazuje, że podmiot jest obiektem czynności, a nie jej wykonawcą. Orzeczenie składa się wtedy z dwóch wyrazów, np. Książka została wypożyczona przez Maćka.

Ważne: W zdaniu w stronie biernej często pojawia się słowo „przez" — to najszybszy sygnał, że masz do czynienia z tą stroną.

Jak powstaje strona bierna?

Stronę bierną tworzymy z osobowej formy czasownika „być" lub „zostać" oraz imiesłowu przymiotnikowego biernego. Przykłady: jestem uratowana, został oszukany, są umyte. To dlatego orzeczenie w stronie biernej jest zawsze dwuwyrazowe.

Istnieje jeszcze strona zwrotna, w której podmiot jest zarazem sprawcą i przedmiotem czynności — pojawia się zaimek „się" (np. rozbieram się).

Jak zamienić stronę czynną na bierną?

Zamiana ma stały schemat. Wystarczy zapamiętać kolejność kroków:

1. 1
   Znajdź dopełnienie zdania czynnego (kogo? co?) — ono stanie się nowym podmiotem.
2. 2
   Zamień orzeczenie na dwuwyrazowe: forma „być"/„zostać" + imiesłów przymiotnikowy bierny.
3. 3
   Dotychczasowy podmiot (wykonawcę) dołącz z przyimkiem „przez".

Przykład: Sprzątaczka odkurzyła dywan → Dywan został odkurzony przez sprzątaczkę.

Zauważ, że podczas przekształcania dopełnienie zamienia się w podmiot, a jednowyrazowe orzeczenie — w dwuwyrazowe.

W TestStudio przećwiczysz zamianę strony czynnej na bierną na dziesiątkach zdań — z natychmiastowym sprawdzeniem poprawności.

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie

Nie każdy czasownik da się przekształcić na stronę bierną. Decyduje o tym jego przechodniość.

• Czasowniki przechodnie — mają formę strony biernej, np. budował → był budowany.
• Czasowniki nieprzechodnie — nie tworzą strony biernej, np. żyć, leżeć, spać.

Jak sprawdzić, czy czasownik jest przechodni?

Spróbuj utworzyć jego stronę bierną. Jeśli się nie da (np. spać → „być spany" brzmi absurdalnie), to czasownik jest nieprzechodni. W polszczyźnie strony biernej używa się zresztą stosunkowo rzadko — częściej mówimy w stronie czynnej.

Strona to jedna z kategorii, przez które odmienia się czasownik (koniugacja) — obok osób, liczb, czasów i trybów. Więcej o odmianie i innych częściach mowy znajdziesz w artykule Części mowy – tabela i powtórka.

Sprawdź się

Zadanie otwarte 1

Zamień zdanie na stronę bierną: „Uczniowie posprzątali salę." Wyjaśnij, co dzieje się z podmiotem, dopełnieniem i orzeczeniem.

(Spróbuj samodzielnie przed sprawdzeniem odpowiedzi.)

Podsumowanie

Zamiana strony czynnej na bierną polega na przeniesieniu dopełnienia na pozycję podmiotu, zamianie orzeczenia jednowyrazowego na dwuwyrazowe (być/zostać + imiesłów przymiotnikowy bierny) i dołączeniu dawnego wykonawcy z przyimkiem „przez". Strona bierna pojawia się głównie w tekstach oficjalnych i naukowych, gdzie ważniejsza jest wykonywana czynność niż jej sprawca — stąd rzadziej używamy jej w mowie potocznej. Na egzaminie ósmoklasisty zadanie polega najczęściej na przepisaniu zdania w drugiej stronie lub wskazaniu, która forma jest czynna, a która bierna, dlatego warto dobrze opanować schemat zamiany i pamiętać, że stronę bierną tworzą wyłącznie czasowniki przechodnie.