Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat (Tabela)

Rodzaje literackie to trzy główne kategorie, na które dzielimy wszystkie dzieła: epika, liryka i dramat. Rozróżnisz je po jednym kluczowym pytaniu: kto mówi? W epice — narrator, w liryce — podmiot liryczny, w dramacie — same postacie w dialogach. Poniżej masz to zebrane w tabeli.

Rodzaje literackie – co to jest?

Rodzaj literacki to podstawowy podział dzieł literackich, dokonany ze względu na formę wypowiedzi autora i budowę utworu. To podział pierwotny, który dalej dzieli się na gatunki literackie — podrzędne formy każdego rodzaju.

W tradycji europejskiej utrwalił się podział na trzy rodzaje: epikę, lirykę i dramat.

Rodzaje literackie – tabela porównawcza

Ważne: Najszybciej rozpoznasz rodzaj po tym, kto się wypowiada — to jedno pytanie rozstrzyga większość zadań na egzaminie.

Epika – rodzaj z narratorem

Epikę charakteryzuje obecność narratora, czyli osoby opowiadającej o zdarzeniach ze świata przedstawionego. Narrator prezentuje bohaterów i buduje fabułę — ciąg powiązanych przyczynowo-skutkowo zdarzeń. Dzieła epickie są zwykle pisane prozą (wyjątek to epos, epopeja i poemat heroikomiczny).

Kto opowiada w utworze epickim?

Narrator może mówić w 3. osobie (stojąc poza światem przedstawionym) albo w 1. osobie (będąc jednym z bohaterów).

Gatunki epiki: powieść, opowiadanie, nowela, gawęda, baśń, epos, mit, legenda, poemat heroikomiczny. Przykładem eposu jest „Pan Tadeusz" — więcej w artykule Pan Tadeusz – cechy eposu i motywy.

Liryka – rodzaj uczuć

Liryka obejmuje utwory, w których przedmiotem przedstawienia są uczucia i doznania podmiotu lirycznego. Cechuje ją bogactwo środków stylistycznych, podział na wersy i strofy oraz częste rymy. Osobą mówiącą jest tu podmiot liryczny (nie narrator!).

Wyróżniamy lirykę bezpośrednią (podmiot mówi wprost o swoich uczuciach) i pośrednią. Liryka pośrednia obejmuje lirykę roli (podmiot liryczny wciela się w postać), lirykę maski (podmiot ukrywa się za cudzą tożsamością) oraz lirykę sytuacyjną (podmiot opisuje zdarzenie).

Gatunki liryki: elegia, fraszka (krótki, żartobliwy utwór z pointą), hymn, oda, pieśń, sonet (14 wersów), tren, psalm. Przykładem trenu są Treny Kochanowskiego.

Dramat – rodzaj sceniczny

Dramat obejmuje utwory tworzone z myślą o realizacji scenicznej. Ma podział na akty i sceny, składa się z tekstu głównego (dialogi) i tekstu pobocznego (didaskalia — wskazówki inscenizacyjne) i jest pozbawiony narratora.

Świat przedstawiony tworzą sami bohaterowie — budują fabułę swoimi wypowiedziami i działaniami, a podstawą jest akcja i dialog. Dramat wywodzi się z antyku, gdzie na scenie występował chór.

Gatunki dramatu: tragedia, komedia, dramat renesansowy, dramat romantyczny, dramat realistyczny, dramat satyrowy.

W TestStudio przećwiczysz rozpoznawanie rodzajów i gatunków literackich na przykładach z lektur E8.

Gatunki synkretyczne (mieszane)

Nie każdy utwór da się przypisać do jednego rodzaju. Istnieją gatunki synkretyczne, łączące cechy różnych rodzajów. Klasyczny przykład to ballada, która łączy:

• epikę — fabułę i postacie,
• lirykę — nastrojowość i emocjonalność,
• dramat — dialogi bohaterów.

Jak szybko rozpoznać rodzaj literacki?

1. 1
   Zapytaj: kto mówi? Narrator → epika, podmiot liryczny → liryka, tylko postacie → dramat.
2. 2
   Sprawdź formę: proza z fabułą → epika, wersy i strofy → liryka, akty i didaskalia → dramat.
3. 3
   Jeśli utwór łączy cechy (np. ballada) — to gatunek synkretyczny.

Sprawdź się

Zadanie otwarte 1

Do jakiego rodzaju literackiego zaliczysz utwór, w którym nie ma narratora, tekst dzieli się na akty i sceny, a między wypowiedziami postaci pojawiają się didaskalia? Uzasadnij odpowiedź.

(Spróbuj samodzielnie przed sprawdzeniem odpowiedzi.)

Podsumowanie

Trzy rodzaje literackie — epika, liryka i dramat — to nadrzędne kategorie, których podrzędnymi formami są gatunki. W epice opowiada narrator, a podstawą jest fabuła prezentowana zwykle prozą; typowe gatunki to powieść, nowela, epos, mit i baśń. W liryce przemawia podmiot liryczny i dominują uczucia wyrażone w wersach i strofach; należą tu fraszka, sonet, tren i hymn. Dramat pozbawiony jest narratora — jego świat tworzą bohaterowie w dialogach, tekst dzieli się na akty i sceny, a didaskalia podają wskazówki inscenizacyjne; gatunki to tragedia i komedia. Rodzaj najszybciej rozpoznasz, pytając „kto mówi?", a jeśli utwór łączy cechy kilku rodzajów (jak ballada), masz do czynienia z gatunkiem synkretycznym.