Archaizmy i neologizmy – definicje i przykłady E8

Archaizmy i neologizmy to dwa przeciwne bieguny słownictwa — pierwsze należą do przeszłości języka, drugie dopiero wchodzą do użycia. Znajomość jednych pomaga zrozumieć dawne teksty (jak „Bogurodzica"), a drugich – nadążać za współczesną polszczyzną. Poniżej znajdziesz definicje, rodzaje i konkretne przykłady.

Czym są archaizmy?

Archaizm to wyraz, forma wyrazu lub konstrukcja składniowa, które wyszły z użycia. Inaczej mówiąc, to element języka, który dziś odczuwamy jako przestarzały lub całkowicie zapomniany.

Archaizmy najlepiej widać w najstarszych tekstach, np. w „Bogurodzicy". Dzielimy je na kilka rodzajów:

Archaizmy słownikowe i znaczeniowe

Oprócz powyższych wyróżniamy jeszcze dwa typy:

• Archaizmy słownikowe (historyzmy) — słowa, które wyszły z użycia, bo zniknęły oznaczane przez nie rzeczy, np. woj, husarz, kmieć, kasztelan.
• Archaizmy znaczeniowe — wyrazy używane dziś, ale w dawnym, nieaktualnym znaczeniu, np. miesiąc (dawniej: księżyc), grzeczny (dawniej: „k'rzeczy", czyli do rzeczy), przytomny (dawniej: obecny).

Ważne: Archaizm znaczeniowy jest podstępny — wyraz brzmi znajomo, ale kryje inne, dawne znaczenie. To częsta pułapka na egzaminie.

Czym są neologizmy?

Neologizm to wyraz, zwrot lub znaczenie nowo powstałe w danym języku. Sama nazwa pochodzi od greckich słów: neo („nowy") + logos („słowo").

Neologizmy powstają z trzech głównych powodów:

1. 1
   by nazwać nowe rzeczy, zjawiska lub czynności,
2. 2
   by zastąpić nadmiar zapożyczeń z języków obcych,
3. 3
   dla celów artystycznych — tworzą je pisarze, by wzbogacić tekst.

Jakie są rodzaje neologizmów?

Ze względu na sposób powstawania dzielimy je tak:

Neologizmy słowotwórcze powstają najczęściej — np. od słowa dres przyrostkiem -arz utworzono dresiarz (osobę noszącą dresy).

Archaizmy a neologizmy – jak nie pomylić?

To pojęcia przeciwstawne: archaizm to słowo z przeszłości, neologizm — z teraźniejszości.

• Archaizm = wyszedł z użycia (dawny) → kmieć, waćpan
• Neologizm = dopiero powstał (nowy) → smartfon, influencer

Neologizmy artystyczne chętnie tworzyli Bolesław Leśmian, Cyprian Kamil Norwid i Miron Białoszewski — wzbogacały one styl i podkreślały indywidualność poety.

Ćwiczenia z rozpoznawania archaizmów i neologizmów znajdziesz w TestStudio.

Po co pisarze używają archaizmów?

Archaizmy pełnią w tekście konkretne funkcje:

• w utworach historycznych są konieczne, by oddać dawne realia (np. powieści Sienkiewicza),
• budują koloryt językowy epoki,
• mogą dawać efekt żartobliwy albo — przeciwnie — podniosły, uroczysty nastrój.

O innych elementach słownictwa przeczytasz w artykułach Frazeologizmy – lista na egzamin oraz Środki stylistyczne – lista z przykładami.

Sprawdź się

Zadanie otwarte 1

Wyjaśnij, czym różni się archaizm znaczeniowy od leksykalnego. Podaj po jednym przykładzie każdego z nich.

(Spróbuj samodzielnie przed sprawdzeniem odpowiedzi.)

Podsumowanie

Archaizmy i neologizmy pojawiają się na egzaminie ósmoklasisty, bo sprawdzają umiejętność rozumienia słownictwa w różnych epokach i kontekstach — od dawnych pieśni po teksty współczesne. Rozpoznając archaizmy, warto szczególnie uważać na archaizmy znaczeniowe: brzmią znajomo, ale kryją dawne znaczenie (jak „przytomny" = „obecny") — to ulubiona pułapka egzaminatorów. Neologizmy natomiast zdradzają się budową słowotwórczą lub obcym źródłosłowem, a w tekstach artystycznych wzbogacają styl i oddają koloryt epoki.