Motyw buntu i wolności – jak wykorzystać go na E8?

Motyw buntu to jeden z tematów, które regularnie wracają w zadaniach z lektur i w rozprawce na egzaminie ósmoklasisty. Buntownik to bohater, który sprzeciwia się władzy, bogom lub narzuconemu porządkowi — i zwykle płaci za to wysoką cenę. Znając trzy przykłady z listy lektur, poradzisz sobie z niemal każdym poleceniem o buncie i wolności.

Motyw buntu – co to znaczy?

Motyw buntu to powtarzający się w literaturze obraz bohatera zbuntowanego — postaci, która świadomie przeciwstawia się obowiązującemu prawu, autorytetowi lub woli boskiej. Bunt bywa różny: przeciw bogom, przeciw zaborcy, przeciw niesprawiedliwości.

Ważne: Prawie każdy literacki buntownik ponosi konsekwencje swojego sprzeciwu — to stały element tego motywu, który warto wykorzystać we wniosku rozprawki.

Który przykład buntu wybrać na E8?

Trzon argumentacji zawsze opieraj na lekturach obowiązkowych dla klas VII–VIII. Dwie pasują tu idealnie:

• „Syzyfowe prace" Żeromskiego — bunt przeciw rusyfikacji,
• „Kamienie na szaniec" Kamińskiego — bunt młodych przeciw okupantowi.

Ważne: Mit o Prometeuszu to znakomity przykład dodatkowy, ale mity greckie nie są lekturą obowiązkową ósmoklasisty (dane CKE) — możesz się na nie powołać jako na kontekst, nigdy zamiast lektury obowiązkowej.

Prometeusz – archetyp buntownika

Prometeusz to najstarszy wzór buntownika w kulturze. Prometeusz ulepił człowieka z gliny i dał mu życie, a potem — z miłości do swojego dzieła — wykradł bogom ogień i przyniósł go ludziom.

Rozgniewany Zeus surowo go ukarał: kazał przykuć tytana do skał Kaukazu, gdzie codziennie orzeł wyjadał mu odrastającą wątrobę. Od imienia bohatera pochodzi termin prometeizm — postawa całkowitego poświęcenia się dla dobra ludzkości, połączona z buntem wobec bogów i niezgodą na świat, w którym istnieje cierpienie.

Bunt Prometeusza jest twórczy i altruistyczny: buntownik poświęca się dla dobra innych i staje się dobroczyńcą ludzkości.

Marcin Borowicz – bunt przeciw rusyfikacji

To najlepszy „szkolny" przykład buntu, bo dotyczy ucznia w Twoim wieku. W „Syzyfowych pracach" Żeromskiego w gimnazjum w Klerykowie wszystkie lekcje prowadzono po rosyjsku, obowiązywał zakaz mówienia po polsku i czytania polskich książek.

Marcin Borowicz, syn szlachcica z Gawronek, szybko uległ rusyfikacji — nie potrafił oprzeć się działaniom zaborcy, który skutecznie odbierał mu poczucie polskiej tożsamości.

Co przełamało bierność Marcina?

Przełomem jest scena na lekcji języka polskiego: Bernard Zygier — uczeń wydalony z warszawskich szkół za działalność w patriotycznych kółkach konspiracyjnych — recytuje „Redutę Ordona". Pod wpływem tej lekcji Marcin uświadamia sobie, co znaczy być Polakiem, i wraz z kolegami przyłącza się do oporu przeciw rusyfikacji.

To bunt budzącej się świadomości narodowej — cichy, ale realny. Więcej w artykułach Syzyfowe prace – Marcin Borowicz i rusyfikacja oraz Reduta Ordona – analiza.

Kamienie na szaniec – bunt młodych przeciw okupantowi

W „Kamieniach na szaniec" bunt przybiera formę czynnej walki. Rudy (Jan Bytnar), Zośka (Tadeusz Zawadzki) i Alek (Maciej Aleksy Dawidowski) — maturzyści warszawskiego gimnazjum im. Batorego — wybierają konspirację zamiast biernego przetrwania.

Ich bunt kosztuje najwięcej: aresztowany 23 marca 1943 r. Rudy jest torturowany, ale nie wydaje przyjaciół; podczas akcji pod Arsenałem odbity zostaje on i 25 innych więźniów, jednak Alek i Rudy umierają 30 marca 1943 r. Więcej w artykule Kamienie na szaniec – bohaterowie.

Chcesz przećwiczyć pisanie o tych bohaterach przed egzaminem?

W TestStudio przećwiczysz rozprawki o motywach literackich — z analizą tezy i argumentów.

Motyw wolności – bliski krewny buntu

Bunt i wolność często idą w parze. W romantyzmie wolność narodowa stała się tematem nadrzędnym — romantycy chcieli poderwać naród do walki o niepodległość. Ten sam impuls widać u Marcina Borowicza i u chłopców z „Kamieni na szaniec": wolność zaczyna się od odzyskania własnego języka i godności.

Najsłynniejszym polskim buntownikiem literackim jest Konrad z III części „Dziadów", który w Wielkiej Improwizacji żąda od Boga „rządu dusz" — ale to lektura licealna. Na liście ósmoklasisty są „Dziady" cz. II — Konrad to materiał na liceum, na E8 wystarczy znajomość Dziadów cz. II.

Jak wykorzystać motyw buntu w rozprawce?

1. 1
   Postaw tezę — np. „Bunt bohatera literackiego wynika najczęściej z obrony ważnych wartości".
2. 2
   Dobierz przykłady — obowiązkowo z lektury (np. Marcin Borowicz — bunt narodowy), a jako kontekst dodatkowy Prometeusz (bunt altruistyczny).
3. 3
   Opisz, przeciw czemu i dlaczego bohater się buntuje.
4. 4
   Wskaż konsekwencje — każdy buntownik płaci cenę; to naturalne zakończenie argumentu.
5. 5
   Podsumuj — powiąż bunt z wartościami: wolnością, godnością, miłością do ludzi.

Sprawdź się

Zadanie otwarte 1

Wyjaśnij, na czym polega bunt Marcina Borowicza w „Syzyfowych pracach". Wskaż, co go wywołało i przeciw czemu jest skierowany.

(Spróbuj samodzielnie przed sprawdzeniem odpowiedzi.)

Podsumowanie

• Motyw buntu to obraz bohatera sprzeciwiającego się władzy, bogom lub narzuconemu porządkowi
• Z lektur obowiązkowych: Marcin Borowicz („Syzyfowe prace") i chłopcy z „Kamieni na szaniec"; Prometeusz — jako kontekst dodatkowy, nie zamiast lektury
• Każdy buntownik ponosi konsekwencje — to gotowe zakończenie argumentu w rozprawce
• Motyw wolności jest bliski buntowi: wolność zaczyna się od odzyskania języka i godności
• Konrad z III cz. „Dziadów" to najsłynniejszy buntownik, ale lektura licealna — na E8 obowiązują „Dziady" cz. II